Kommunikasjonsekspertar NRK har snakka med seier til statskanalen at det høge talet litterære prisar fører til at ingen bryr seg lenger, og at alle prisutdelingane verkar motsett av det som er tenkt. Påstanden er at det blir mindre prestisjefullt å vinne pris. For mange prisar kan ha som konsekvens at den eine slår den andre i hel, heiter det. Dessutan er det inga meining i at kvart eit nes og dalføre skal ha sin eigen litterære pris, blir det sagt. Så langt om kritikken.

I Sverige har dei Augustprisen som den eine store. Her i landet er vel kritikarprisen det næraste vi kjem ein liknande høg posisjon. Fleire norske røyster ber oss sjå til Sverige, men då må ein hugse at hos broderfolket er alt meir einsretta. Dei har fripris og ein hovudpris for litterært arbeid. Den svenske bokbransjen er kort sagt meir monolittisk. Då er det ikkje vanskeleg å sjå at vi har ein meir demokratisk tradisjon her på denne sidan av kjølen.

Frå Bok & samfunn si side meiner vi det er ein styrke med alle dei litterære prisane. I eit land med lange Jantetradisjonar er det bra å gjere ære på folk. Vi er overtydde om at mange litterære prisar får fram mangfaldet i den norske bokheimen. Slik sett hadde vi gjerne sett at det var enda fleire.

- Ein slik siger til, og det er ute med oss. Omlag slik skal den greske hærføraren Pyrrhos ha uttrykt seg etter at styrkane hans vann eit slag mot romarane i hundreåra før vår tidsrekning. Frå Bok & samfunn si side er det freistande å tillegge Capris dette sitatet. I fjor haust varsla dei at dei ville selje bøker til spottpris i den norske marknaden. Det svenske søsterselskapet Adlibris, snudde i si tid opp ned på distribusjon av fag- og lærebøker i Sverige då dei for alvor etablerte seg og fekk ein posisjon i den frie svenska marknaden. Akademibokhandeln, som var den største bokhandelkjeden for akademisk litteratur, vart tvinga til å legge ned mange butikkar grunna den harde konkurransen. Tal frå den Svenska Förläggareföreningen viser at nettbokhandelen Adlibris snart har kapra 60 prosent av marknaden. Både Adlibris og Capris er eigd av Bonnier.

Bok & samfunn har vore i kontakt med Capris, som fortel at dei kjem til å auke omsetnaden kraftig i 2011. Er det så Capris som er problemet? Svaret er nei. Dei driv legalt. Ingen kan nekte dei å drive med tap om målet er å ta meir av marknaden.

Vi trur at problemet for akademisk litteratur er av strukturell karakter. For bokgruppe 2 er regelen at boka skal ha fastpris frå utgjevingsåret til og med 1. mai neste år. Tidlegare var denne perioden på to år. Dermed gjekk det lengre tid før boka kunne seljast fritt.

Vi håpar respektive fagstatsrådar (les: kulturministeren eller forskingsministeren) får med seg det som skjer, og forlengar unntaket frå konkurranselova slik at ein kan selje akademisk litteratur med fastpris også etter 2012. Mange i bransjen fryktar nemleg at prisane kan bli slepte heilt fri. Det vil i så fall gje ein sikker død for mang ein Campus-bokhandel. Innslaget av engelsk litteratur vil bli langt tyngre, og dei små faga vil måtte betale langt meir for pensumbøkene sine. I eit lengre perspektiv bør kulturministeren få fart på arbeidet med boklov før bokhandeldøden legg seg for tungt over dei norske jaktmarkene. I mellomtida bør regjeringa sjå til at fastperioden blir forlenga. Dersom det viser seg at dei ikkje bryr seg med dette, og toar sine hender i beste Pontius Pilatus-stil, er vi redd marknaden for akademisk litteratur kjem til å degenere i ein slik grad at vi må gripe til Darwin for å forstå utviklinga. For oss er eit slikt scenario det motsette av sivilisasjon.

Salet gjennom iBookstore får oss til å tenke på tidlegare utanriksminister Knut Frydenlund som i 1982 kom med boka «Lille land – hva nå?». Boka er ein refleksjon over norsk utanrikspolitikk og har såleis lite med digitalisering av bokbransjen å gjere. Likevel er spørsmålet Frydenlund stiller aktuelt også i vår tid, og for vår bransje.

Når det gjeld bokbransjens eiga satsing, Bokskya, har dei selt 11.000 e-bøker sidan april. Det er ikkje veldig mange bøker på seks månadar. No har toppsjefen, Edmund Austigard, hatt sin siste arbeidsdag før han går til Samlaget som ny forlagsdirektør. Styreleiar Sindre Guldvog seier til Bok & samfunn at dei arbeider med å få plass ein etterfølgjar.

Den tredje aktøren i denne marknaden, sveitsiske Emviem, har det ikkje vore mogleg å få kontakt med. Også dei har etterkvart signert med mange norske forlag.

Samstundes er det interessant å legge merke til at verdas største bokhandel, amerikanske Amazon, seier nei til å selje norskspråklege e-bøker. Truleg fordi det norske språkområdet blir for smått i meir kommersiell forstand, på dette stadiet i utviklinga.

At Apple no er på plass også i den norske bokheimen, produserer etter vårt syn fleire spørsmål enn svar. Utviklinga er interessant også i påvente av dei tre utgreiingane regjeringa har bestilt om norsk litteraturpolitikk i åra framover. Den dagen rapportane ligg på bordet, startar for alvor diskusjonen om boklov med fastpris som kjerne.

Det går eit ordskifte i Dagens Næringsliv der påstanden er at dagens kulturpolitikk for bokbransjen er utgått på dato. Kritikarane spør om det ikkje er på tide å fjerne momsfritaket på papirboka fordi ordninga er forelda. Vidare blir det hevda at Bokskya er ein fiasko og at digitaliseringa går sørgjeleg seint nettopp fordi dei statlege rammevilkåra med fastpris er umoderne. For den som trur på marknadskreftens frie spel, er resonnementet sikkert tilforlateleg. Så langt om den teoretiske tilnærminga.

Ser vi til England så er ein av fem britiske bokhandlarar lagt ned dei siste seks åra. Talet på medlemmer i den britiske bokhandlarforeininga har falle med tjue prosent, og nedgangen for dei frie med heile 26 prosent. Den britiske bokbransjen ber no om hjelp frå styresmaktene. Snur vi oss mot aust ser vi også ein marknad som er friare enn vår, men der er det Bonnier som styrer showet. I sør har danskane nyleg innført fripris, og klimaet for boksal er kraftig forverra.

Korleis er så stoda i det utskjelte norske systemet? Det er allment kjent at nesten 80 prosent av befolkninga over 15 år les mellom 1 og 30 bøker i året. 15 prosent av oss les meir enn 30 bøker i året. Bransjefolk i andre land trur nesten ikkje det dei høyrer. Vi ligg i verdstoppen når det gjeld lesing av bøker. Momsfritak, innkjøpsordning og fastpris er sjølvsagt ein viktig del av forklaringa. Det er dette systemet kritikarane meiner ikkje er dugeleg. Vidare har vi sju konkurrerande bokhandlarkjeder og 650 fysiske bokhandlarar. I løpet av dei siste fem åra er dessutan medlemstalet i forleggarforeininga nesten fordobla. Ein må nesten vere akademisk forvirra for å ikkje skjøne at systemet er ein suksess, kanskje aller mest for lesarane.

Frå Bok & samfunn si side handlar ikkje denne saka om sjuke mødrer eller om at rammevilkåra er gått ut på dato. For oss er kritikken frå dei som trur at marknaden skal ordne opp, både provinsiell og naiv. Også kritikarane veit at Noreg er eit lite språksamfunn i den store samanhengen. Dersom norsk bokbransje skal klare å hamle opp med dagens aggressive internasjonale aktørar, er det tvingande nødvendig at staten tar ansvar og stiller opp for norsk kultur. Det meiner vi forstandige politikarar har gjort så langt.

Ropet frå guterommet om at bransjen er treig og umoderne må aldri føre til at vi gir opp kampen for norsk språk og kultur. Studentane er også den teknologiske revolusjonens stormsvaler.

Det er på bakgrunn av desse siste hendingane og fleire liknande dei siste åra, at vi dessverre ikkje er overraska over den frimodige meldinga om at portoen på fagblad skal opp med svimlande femten prosent frå nyttår. No er det altså Fagpressa og det frivillige Norge sin tur til å bli utsette for denne næringslivssykja.

Organisasjonen Frivillighet Norge skreiv i sommar brev til samferdselsministeren, som har det overordna politiske ansvaret for selskapet. Av brevet går det fram at portoauken kan få som konsekvens at mange organisasjonar må redusere aktivitetsnivået. For Raude Krossen vil ein portoauke på 10 prosent utgjere ein meirkostnad på 800.000 kroner i året. Flyktningehjelpa 230.000 kr, Foreininga for Hjartesjuke Barn varslar auka bladportokostnadar på 30.000 kr, Kreftforeininga 440.000 kr. For Bok & samfunn sin del er auken på nesten 50.000 kroner, og dei pengane har vi ikkje. Fagpressa har 230 medlemsblad med eit samla opplag på 4,2 millionar. Ein skal ikkje vere stor spåmann for å skjøne at auken i porto kan ha bladdød som konsekvens.

Det merkelege med denne saka er den totale kulturelle analfabetismen vedtaket frå Posten vitnar om. I eit forsøk på å bygge sivilisasjon og demokrati har norsk språk og kultur fleire kloke støtteordningar. Vi tenkjer særleg på pressestøtta, innkjøpsordningane og momsfritak på papirboka. Desse ordningane ser ut til å ha gått leiinga i Posten hus forbi, om dei har aldri så fine ord på eiga heimeside om at dei tar samfunnsansvar.

Så forstår også vi at Posten må drive lønsamt, men der har vi merka oss at regjeringa gjeninnførte statlege kjøp av såkalla ulønsame tenester i statsbudsjetta både i 2009 og 2010, og at dette i stort grad har kompensert for inntektssvikten i posttenestene. Når vi i tillegg veit at driftsresultatet utgjorde 943 millionar kroner i 2010, som er 172 millionar kroner betre enn 2009, blir heile denne portoauken enno meir ubegripeleg.

I dette landet er vi velsigna med ein forstandig samferdselsminister, som også er generalforsamling i Posten. Det er vårt håp at statsråden kan sende eit tydeleg signal til Posten om at denne portoauken er eit utidig angrep ikkje berre på Fagpressa, men også på det frivillige Noreg. Om ho ikkje vil det, kan ein lure på kva som blir det neste frå den kanten. Porto på e-post?

I vår hadde Bok & samfunn eit større oppslag om dei to distributørane Bladcentralen og Interpress. Bodskapen den gongen var at nesten ti prosent av boksalet no går gjennom kiosk og daglegvare. I ein bokbransje der omsetnaden er på seks milliardar er kanskje ikkje fem hundre millionar gjennom kiosk så mykje å snakke om. Men dette salet er likevel interessant fordi Bladcentralen på mange småstadar er aleine om å selje bøker. Bladcentralen er eigd av dei store forlaga i Oslo, samt fleire bladforlag.

La meg ta eit døme: I Bremanger kommune der eg vaks opp, er det i dag ingen bokhandel. Eg vil tru at dette er tilfellet for halvparten av kommunane her i landet. Så veit vi frå Forleggarforeininga at det i fjor kom ut 5.500 nye titlar. Bladcentralen tar inn 400-500 av desse, som altså er under ti prosent av det som kjem ut. Kva er så resultatet av det? Jau, at sju forlag i Oslo bestemmer kva folk i distrikta skal lese.

Kva prioriterer så Bladcentralen å setje fram? Prioriterer dei smal litteratur? Nei. Prioriterer dei litteratur på nynorsk eller samisk? Nei. Tar dei inn bøker frå andre forlag? Nei, i svært liten grad, fordi det står i vedtektene at det kan dei ikkje. Når det gjeld den andre aktøren i dette bilete, som er Interpress, så er dei eigde av Reitan-gruppa som er mest kjent for å selje mjølk og brød. Heller ikkje frå den kanten har vi illusjonar om at kvalitetslitteratur blir prioritert framfor bestseljarane, som ofte er omsette frå engelsk. Dei som har vore på Narvesen forstår kva vi meiner.

Det er denne situasjonen vi meiner kulturministeren og embetsverket i regjeringskvartalet bør merke seg når dei no skal meisle ut ei boklov for eit lite språksamfunn som vårt. Folk i Kjøllefjord og på Davik kan sjølvsagt bestille bøker på nettet. Det kan vi alle. Likevel er det eit demokratisk problem at tilgangen på papirbøker til distrikta er styrt av få og aggressive næringsinteresser i hovudstaden. Folk i distrikta fortener meir enn såkalla eksotisk kvinnelitteratur og andre bestseljarbøker.

Kven er så desse aktørane? Den siste rapporten vi kjenner til frå Rønning og Slaatta er den innsiktsfulle utgreiinga Boken: Mellom perm og skjerm. Utviklingstrekk i internasjonal forlagsbransje der Norsk faglitterær forfattar og oversetjarforeining var oppdragsgjevar.

Når det gjeld Oslo Economics har dei knytt til seg Oeconomica, som dei to BI-professorane Christian Riis og Espen R. Moen står bak. I tillegg har dei fått med seg ein tidlegare jurist frå Fornyingsdepartementet. Ser ein strengt formelt på søknadane, passar Oslo Economics perfekt til oppdraget. Er det så mandatet det er noko gale med? Vi registrerer at verken moms på e-bok eller spørsmålet om vertikal integrasjon er ein del av oppdraget.

For Oeconomica sin del har vi lese gjennom fleire utgreiingar dei har laga, og kan konstatere at tilnærminga til bokbransjen er teknokratisk. Synet på litteratur blir redusert til eit spørsmål om pris. Vi stiller oss difor spørjande til om dei har fått med seg dei overordna måla for norsk kulturpolitikk. Soria Moria-erklæringa slår fast at “det er nødvendig med en målrettet utvikling av litteraturpolitikken som sikrer nyskaping, mangfold og geografisk spredning innenfor både fag- og skjønnlitteratur”. Denne målsettinga går monaleg lenger enn den tronge konkurranseøkonomien økonomar frå BI tradisjonelt vedkjenner seg.

Kva kompetanse har så Oslo Economics? To av partnarane er tidlegare seksjonssjefar i Konkurransetilsynet, ein av dei med ansvar for bransjeavtalen, ein avtale tilsynet er i mot fordi føremålet til konkurranselova er å sørgje for effektiv bruk av samfunnets ressursar, som det så fint heiter.

Samtidig kjem meldinga frå England om at talet på bokhandlarar i Storbritannia er halvert sidan 2005. Meir enn 2.000 utsal har lagt inn årane i ein marknad med fripris. Då er det ikkje til å undrast over at ein samla norsk bransje vil ha fastpris slik dei store kulturlanda på kontinentet har så gode erfaringar med.

Norsk bokbransje treng vern mot aggressive amerikanske selskap som Amazon, Google og Apple. Ei boklov med fastpris vil vere eit godt forsvarsverk for norsk språk og kultur. I valet mellom elfenbeinstårnet og Adam Smith er konklusjonen difor ganske opplagt for vår del. Vi vil helst høyre kva dei har å melde frå elfenbeinstårnet.

Det kan verke nærsynt i tider som dette å snakke om boklov. Faktum er likevel at boklov er den viktigaste saka for bokbransjen for tida. Diskusjonen om fastpris på bøker ved lov gjekk i vår høgt. I sommar kom pressemeldinga frå Kulturdepartementet med beskjed om at eit oppdrag om utgreiing av litteraturpolitiske verkemiddel er kunngjort.

Regjeringa arbeider altså med saka, og sjølv om kritiske røyster er redd det er skodebrød makta har sett fram, ser fleirtalet med forventning fram til rapporten som skal leverast ved årsskiftet. Det er i skrivande stund ikkje avgjort kven som får oppdraget med å lage rapporten.

Sjølv er vi varsame optimistar i forkant av dette arbeidet, men vi tilhøyrer også dei utålmodige som har det til felles med stortingsfleirtalet at vi ventar på eit formelt utspel frå regjeringshald. Kjem ikkje det i 2012, kan utgreiinga lett bli oppfatta som eit utslag av filibustertaktikk. Vona er likevel at det vil kome reelle politiske resultat i kjølvatnet av analysen. Slik vi les det politiske klimaet, tyder alt på at det er nettopp det som vil skje. La oss difor nytte høve til å rose kulturminister Anniken Huitfeldt for at ho har sett i gong ei slik utgreiing. Det er det mange i norsk bokbransje som er glade for.

Politikarpanelet resonnerte høgt omkring dagens tema, men var ikkje særleg konkrete på korleis alle gode forsett kan materialiserast for bransjen. Den uferdige boklova ligg no i Kulturdepartementet, men ingen kan svare på kva status er. Bortsett frå regjeringspartia SV og Senterpartiet svarar alle dei andre unnvikande på om dei er for eller mot ei slik lov. KrFs Øyvind Håbrekke meiner det er vanskeleg å seie ja til noko ein ikkje veit kva er, men at han i prinsippet er positiv. Det er ein posisjon vi har forståing for. La oss også legge til at Framstegspartiet ikkje var representert denne dagen.

Før det kjem noko formelt frå departementet lever bransjen i uvisse om vegen vidare. Ein NOU har vore nemnt, andre snakkar om eit internt lovutval. Ein tredje variant som blir diskutert, er eit eksternt utval med representantar frå bransjen. Kor om alt er, så går klokka og Stortinget ventar. Ikkje på Godot, men på regjeringa.

Rett før jul sendte regjeringa ut ei pressemelding der det står at konkurranseminister Rigmor Aasrud vil ha fripris når bransjeavtalen går ut i 2014. Frå det tidspunktet skal også boka innordnast såkalla vanlege konkurransevilkår på linje med pølser og brus.

No er det få som verkeleg trur at dette er slik det faktisk blir, men lovarbeid er tidkrevjande arbeid. Spørsmålet blir derfor om bransjeavtalen skal forlengast utover 2014, i strid med det konkurranseministeren meiner – eller om resultatet faktisk blir fripris.

Etter seansen med Stortingets kulturkomité kan vi frå dette frontavsnittet slå fast at det meste er uklårt når det gjeld boklov så langt, anna enn at framlegget frå Aps Gunn Karin Gjul ligg i departementet, og at i Stortinget er viljen til å arbeide med saka stor.

Til slutt: Sunn parlamentarisk praksis tilseier eit sterkt Storting som har betydeleg innverknad på arbeidet i regjeringa. Etter snart seks år med raudgrønt fleirtal er mange kritiske til at politisk makt i så stor grad er flytta til regjeringskvartalet (les: Statsministerens kontor), som igjen behandlar Stortinget som stemmekveg. Det var vel ikkje slik Johan Sverdrup hadde tenkt seg det.

Før statsråden fekk ordet refererte redaktøren av bladet Svensk Bokhandel, Lasse Winkler, erfaringane frå friprislanda, Sverige, UK og Amerika. Winkler fortalte at prisen i desse frie marknadane går opp, at fokuset er på bestseljarlitteraturen og at den svenske forfattaren har det langt hardare enn den norske. Så snakka Anne Oterholm frå Forfattarforeininga om dei franske erfaringane etter snart 30 år med fastpris. Kortversjonen er at erfaringane frå Frankrike er gode, og noko norsk bokbransje bør ta lærdom av.

Korleis møtte så Anniken Huitfeldt ein samla norsk bokbransje på Lillehammer? Svaret er at statsråden heldt forsamlinga med godt snakk den tida ho var der, og reiste før seansen var over. Bodskapen frå regjeringa var at her treng ein meir informasjon, og det var i grunnen alt ho sa. Ho ville ikkje ein gong stadfeste det alle veit, nemleg at saka har vore til behandling i regjeringa fleire gonger.

Vi har sett mange norske statsrådar i aksjon gjennom åra, men denne innsatsen imponerte ingen. Kvifor kunne ikkje kulturministeren tenke høgt om moglege vegar fram til ei boklov? Ho kunne til dømes utfordra bransjen på at det skal vere meir kreativitet i marknader med frie prisar, og vist til at folk meiner bøker generelt er dyre. Eller ho kunne fortalt kva Ap meiner i denne saka. Ho kunne signaliserte kor ho sjølv står. Er ho for eller mot bransjen i dette spørsmålet? Vil ho at bransjen skal inkluderast i arbeidet med ei slik lov? Alt dette er høgst uvisst. Vi veit ikkje ein gong om ho vil arbeide i det stille utan innblanding.

Vi har lenge mistenkt Anniken Huitfeldt for å vere meir opptatt av kvinnesak enn kulturpolitikk. Vi har også registrert at mange er kritiske til innsatsen hennar som fagstatsråd. Vi skal ikkje setje oss til doms over kor sterk eller svak ho er i møte med dei andre statsrådane i regjeringa, men etter seansen på Lillehammer har trua på at ho vil slåst for bokbransjen, fått ein alvorleg knekk.